«Η ΠΑΝΑΓΙΑ Η ΚΑΜΕΝΗ»

Γράφει Η Χαρούλα Ζαμπετάκη Πλιάτσκα

«Η ΠΑΝΑΓΙΑ Η ΚΑΜΕΝΗ»

           Λαμπροπαρασκευή 25 Απριλίου 2025 και εορτάζει το εξωκκλήσι «Καμένη Παναγιά», το οποίο βρίσκεται στη συμβολή της Νέας Περιφερειακής Οδού Λιμένος Μύρινας με την Επαρχιακή Οδό Μύρινας Πλατέως. Παρόλο που είναι αφιερωμένο στην «Κοίμηση της Θεοτόκου», εορτάζει την ημέρα της Ζωοδόχου Πηγής, ήτοι την ΛαμπροΠαρασκευή.

Είναι ένα πολύ παλαιό εξωκλήσι, στην περιοχή ονομαζόμενη «Κόνταρ», στους πρόποδες ενός βραχώδους λόφου, η κορυφή του οποίου ονομαζόταν «Τούρκος». Τα νερά της βροχής που πέφτουν από τον «Τούρκο», σχηματίζουν ένα ρυάκι και σε αυτό το σημείο βρίσκεται το εκκλησάκι προφυλαγμένο κάτω από την σκιά δύο τριών κυπαρισσιών. Πριν την επέκταση της πόλης, μπροστά από το εκκλησάκι απλωνόταν ένας απέραντος κάμπος, που κατέληγε στη «Ντάπια». Έτσι, όποιος περνούσε από τα μονοπάτια, διέκρινε στο βάθος ένα κτίσμα μικρό σοβαντισμένο, που από την πολυκαιρία είχε αποκτήσει ένα μπεζ χρώμα και το οποίο από μακριά δεν ξεχώριζε, καθώς δεν είχε ούτε ένα σταυρό σαν διακριτικό σημάδι. Μέχρι τη διάνοιξη του καινούριου δρόμου, μόνον οι κάτοικοι της γύρω περιοχής το γνώριζαν και το εόρταζαν. Το πότε ακριβώς χτίστηκε είναι άγνωστο. Την πολύ σημαντική ιστορία του τη γνωρίζουμε κυρίως από προφορική παράδοση και σύμφωνα με τα στοιχεία αυτά, πριν το 1770.

Στο σημείο λοιπόν που βρίσκεται, είναι η κορυφή ενός τριγώνου, του οποίου η δεύτερη κορυφή είναι το λιμάνι του Πλατέως, το «πασά λιμάνι» και η τρίτη το ενετικό φρούριο του «Κάστρου», της σημερινής Μύρινας. Σε αυτή λοιπόν την πεδιάδα που απλωνόταν μπροστά του, κατασκήνωσε ο ρωσσικός στρατός, όταν υπό την αρχηγεία του Ορλώφ, έφθασε στη Λήμνο το 1770. Από το σημείο αυτό, άνετα μπορεί να έχει κανείς θέα την πόλη, το Ενετικό Κάστρο και στο βάθος το Αγιον Όρος. Σύμφωνα λοιπόν με την εξιστόρηση του Π. Φραγκέλη, Λήμνιου φιλολόγου-ιστορικού, «ο ρωσσικός στρατός οχύρωσε τα γύρω υψώματα για να γίνει στενώτερος ο αποκλεισμός του φρουρίου, (όπου είχαν κλειστεί οι Τούρκοι του νησιού) και κατασκεύασε οχυρωματικό έργο, την «Ντάπια» που θα χρησιμοποιόταν για να στήσουν το πυροβολικό τους». Στη συνέχεια, εδώ έφθασαν τα στρατεύματα του Χασάν πασά Τζεζαερλή, τα οποία αποβιβάστηκαν στο χωριό Πλατύ και ακολούθησε η γνωστή τραγική κατάληξη αυτής της ιστορίας. Τότε λοιπόν, όταν έγινε η καταστροφή, όπως λέει η Λαϊκή μούσα, «και οι Τούρκοι ήθελαν να κάψουν τους Γκιαούρηδες, ένα σύννεφο έκρυψε την πόλη, κάψανε τις εκκλησιές, μαζί δε με τις άλλες και το εκκλησάκι. Η εικόνα όμως της Ζωοδόχου Πηγής έμεινε ανέπαφη».

Υπάρχει όμως και μία εκδοχή ότι η εκκλησία κάηκε τρεις φορές. Παρά ταύτα, η  εικόνα της «Ζωοδόχου Πηγής» εξαφανιζόταν  και αργότερα εμφανιζόταν πάλι στο ίδιο σημείο. Ο Χαράλαμπος Καρραβίας θυμόταν τις αφηγήσεις της γιαγιάς του και μου έλεγε ότι οι σταγόνες νερό που έτρεχαν στα τζάμια των παραθύρων, ήταν «τα δάκρυα της Παναγιάς». Μου επεσήμανε δε, ότι  ο ναός ανακαινίσθηκε «εκ βάθρων» δηλαδή χτίσθηκε εκ νέου στα θεμέλια ενός άλλου Ναού που προϋπήρχε, όπως συνέβη και με πολλές άλλες εκκλησίες του νησιού. Αυτό επαληθεύεται από την μαρμάρινη πλάκα που είναι τοποθετημένη πάνω από την είσοδο του Ναού και γράφει ότι

«στις 18 Αυγούστου 1862, ανακαινίσθη εκ βάθρων,  ο Ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου».

Από τότε το εξωκκλήσι έγινε γνωστό με την ονομασία «Καμμένη Παναγιά».

Σύμφωνα δε με τις αφηγήσεις του Ευάγγελου Μανωλάκη, το εξωκλήσι ήταν λιθόκτιστο, κατά μία εκδοχή κεραμοσκεπές, κατά δε μία άλλη με ξύλινη στέγη, επικεκαλυμμένη με πλάκες συνδεδεμένες μεταξύ τους με ένα είδος λάσπης το «κορασάνι» που διατηρούσε τη στεγανότητα και τη συνοχή τους. Ένα είδος τσιμεντοκονίας, παρόμοια  με αυτή της επιστέγασης της κόγχης του ιερού, η οποία διατηρείται ακόμα και σήμερα και μπορεί να μας δώσει στοιχεία για την ανέγερση του εξωκλησιού αυτού.

Έτσι απλοϊκά το εξωκλήσι αποτελείτο από ένα ορθογώνιο δωμάτιο ενιαίου χώρου, με δύο εισόδους, μία στην πρόσοψη στο κέντρο και μία στη δεξιά πλευρά, δυο τρία μικρά παράθυρα στους πλαϊνούς τοίχους, με σιδεριές από χυτοσίδηρο και ένα πεζούλι χτισμένο κατά μήκος του πλαϊνού τοίχου της εκκλησίας, στον αυλόγυρο, για να εξυπηρετούνταν οι προσκυνητές. Περιβαλλόταν δε, από ένα ισχυρό μανδρότοιχο, που το διαχώριζε από τον έξω περιβάλλοντα χώρο.

Στο εσωτερικό του, το δάπεδο παρουσίαζε μία ανισοσταθμία. Συγκεκριμένα, για να μπεί κανείς στο εκκλησάκι, ανέβαινε τρία σκαλοπάτια και βρισκόταν στον «Νάρθηκα», όπου υπήρχε η δεύτερη είσοδος. Προχωρώντας ο επισκέπτης, κατέβαινε ένα σκαλοπάτι, για να βρεθεί στον «κυρίως Ναό», το οποίο ξανανέβαινε για σαν φθάσει στο επίπεδο του «Ιερού του Ναού». Την ανισοσταθμία αυτή η λαϊκή Μούσα ονόμασε «το κάθισμα της Παναγιάς».

Στο τέμπλο του Ναού υπήρχαν εικόνες οι οποίες βρίσκονται στο Εκκλησιαστικό Μουσείο της Μύρινας, που στεγάζεται στο Μητροπολιτικό Μέγαρο. Δυστυχώς το Εκκλησιαστικό Μουσείο Λήμνου δεν έχει επισκευασθεί ακόμα και έτσι δεν είναι δυνατόν να θαυμάσουμε τα εξαιρετικής σημασίας εκθέματά του. Μόνο από το δίτομο βιβλίο του Γεωργίου Κωνσταντέλη, «ΛΗΜΝΟΣ, Εκκλησιαστική Κληρονομιά», όπου γίνεται εκτενής αναφορά,  μπορούμε να μάθουμε ότι οι εικόνες αυτές φέρουν επιγραφή εξαίρετου αγιογράφου : «1865 Ιουνίου 19  Χείρ Ευστρατίου Ίμβριου» και άλλα ιστορικά στοιχεία που τις αφορούν.

Ως θύρα του τέμπλου του Ναού, εικονίζεται ο Αρχάγγελος Γαβριήλ, ολόσωμος, με εντυπωσιακά και πολύχρωμα φτερά. Αριστερά του βημόθυρου, η εικόνα της Θεοτόκου, με επιγραφή: «ΜΡ – ΘΟΥ Η Παραμυθία – των θλιβομένων» και στη συνέχεια η δίζωνη εικόνα της Κοίμησης της Θεοτόκου. Δεξιά του βημόθυρου, η εικόνα του Χριστού, με επιγραφή : «ΙΣ – ΧΣ Ο Ζωοδότης» και η εικόνα του «Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου». Οι εικόνες είναι πολύ εντυπωσιακές και ακόμα πιο εντυπωσιακά είναι τα ζωντανά τους χρώματα.

Το εκκλησάκι το έτος 1939 συμπεριελήφθη στο Κτηματολόγιο της Ι. Μ. Λήμνου, ως «εξωκκλήσι της Κοίμησης της Θεοτόκου (Καμμένη Παναγιά)» και εντάχθηκε στην Ενορία του Τσας, (Μερίδα Ι.Μ. Τσας) όπου ανήκει μέχρι σήμερα.

Γύρω στο 1958, η Εκκλησιαστική Επιτροπή του Τσας, περιέφραξε τον περιβάλλοντα χώρο της εκκλησίας  με συρματόπλεγμα, έτσι ώστε να μπορούν να φιλοξενούνται τα τετράποδα μέσα μετακίνησης των πιστών, όπως γαδουρέλια κ.λ.π. και χάραξαν ένα μονοπάτι για να διευκολύνονται όσοι κατέβαιναν από την πλευρά του χωριού Πλατύ.

Μετά τη διάνοιξη της νέας περιφερειακής οδού, ανακαινίστηκε, αλλά δυστυχώς τα καινούρια αρχιτεκτονικά στοιχεία έχουν διαφοροποιήσει την αρχική μορφή του. Ετσι κατά περίεργο τρόπο παντρεύεται το χυτοσίδερο με το αλουμίνιο και το κεραμικό πλακάκι με τις πέτρινες πλάκες. Το δε Ιερό Τέμπλο, όπως και οι Ιερές Εικόνες έχουν αντικατασταθεί από νέες, με διαφορετικό θέμα και καινούριας τεχνοτροπίας στοιχεία, τα οποία βέβαια δεν έχουν καμία σχέση με το παλαιό απέριττο τέμπλο, με τις πολύτιμες εικόνες, μεγάλης ιστορικής αξίας.

Το Εξωκλήσι της «Καμένης Παναγιάς» συνεχίζει να λειτουργεί και να εορτάζει κάθε ΛαμπροΠαρασκευή, όχι όμως με τέτοια μεγαλοπρέπεια, όπως τα παλαιότερα χρόνια. Τότε, κατά την ημέρα της εορτής του πολύς κόσμος συνέρεε από τα γύρω χωριά, όπου οι κεχαγιάδες της γύρω περιοχής προσέφεραν ως δώρο αρνιά, το λεγόμενο «κουλμπάνι» και διοργάνωναν λοταρία μεταξύ των προσκυνητών. Μάλιστα, μου έλεγε κάποιος του οποίου ο πατέρας ήταν κεχαγιάς στη γειτονεύουσα Μάντρα, ότι κάποια χρονιά τις ημέρες της εορτής ήταν άρρωστη όλη η οικογένεια και δεν μπορούσαν να πάνε αρνί στην εκκλησία, για το πανηγύρι. Την πρώτη μέρα ο πατέρας του βρίσκει ένα αρνί νεκρό, μέσα στο χαγιάτι. Την δεύτερη μέρα βρίσκει ακόμη ένα αρνί νεκρό. Την Τρίτη μέρα φωνάζει το γιο του και του λέει: «Τρέχα ένα αρνί στην εκκλησιά γιατί η Παναγιά θυμάται…»

Και του χρόνου, με Υγεία και χαρές σε όλο τον κόσμο!

Χριστός Ανέστη!

Χαρούλα Ζαμπετάκη Πλιάτσκα