Λήμνος, η «Κυρά των Αμπελιών»
Λήμνος, η «Κυρά των Αμπελιών»
«Ελαιώνες κι αμπέλια μακριά ως τη θάλασσα
κόκκινες ψαρόβαρκες πιο μακριά ως τη θύμηση
έλυτρα χρυσά του Αυγούστου στον μεσημεριάτικο ύπνο»
Οδυσσέας Ελύτης
της Δέσποινας Παπαδοπούλου
Ο «Άγιος Αύγουστος» έφτασε στο τέλος του. Ανεβαίνοντας κι εμείς τα τελευταία «ηλιοκαμένα σκαλοπάτια» του νιώθουμε «μέσα στη μαύρη ρώγα του αμπελιού να κοχλάζει ο μούστος κατακόκκινος» κι ο αέρας να μοσχοβολά σταφύλι φρεσκοκομμένο, μόλις τρυγημένο.
Η ώρα του Τρύγου
Ναι, είναι η ώρα του Τρύγου. Η ώρα που μικροί και μεγάλοι, άνδρες, γυναίκες και παιδιά με τρελή χαρά, με πανηγυριώτικη, σχεδόν ερωτική διάθεση, ξεχύνονται στ’ αμπέλια για να συλλέξουν τον πολύτιμο καρπό τους. Με αλληλεγγύη και συντροφικότητα ο ένας βοηθά τον άλλον για να βγει η δουλειά την ώρα που πρέπει. Γι’ αυτό ο λαός, με την δική του σοφία, είπε την παροιμιώδη φράση «θέρος, τρύγος, πόλεμος» δίνοντας τις ακριβείς διαστάσεις στις δύο βασικές αγροτικές δραστηριότητες, παρομοιάζοντάς τες με «πόλεμο». Πράγματι είναι ένας γενικός ξεσηκωμός. Μέσα σε τρεις λέξεις μόνο συμπυκνώνεται η αγωνία, η ένταση και η «μάχη» που έχουν να δώσουν αυτοί οι δουλευτές της γης με τον χρόνο και τα στοιχεία της φύσης. Αλλά και ένας «πόλεμος» ενάντια στην ανθρώπινη κούραση και αδυναμία.
«Οίνος ευφραίνει καρδίαν»
Όλη αυτή η κούραση, η αγωνία και η μάχη με τον χρόνο για την καλύτερη στιγμή της ωρίμασης και συλλογής του σταφυλιού, εξαφανίζεται όταν αρχίσει το κρασί να ρέει και να γλυκαίνει τις αισθήσεις. Ο Κώστας Βάρναλης γράφει στα «Συμποσιακά» του: «για αμέτρητους αιώνες πίνει ο άνθρωπος το αίμα του αμπελιού για να ευφρανθεί η καρδία του». Και ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, ως καλός πότης και εκτιμητής του κρασιού, στο διήγημά του «Τα μαύρα κούτσουρα» γράφει: «…κ’ εφημίσθη μάλιστα το Αλυπιακόν μοσχάτον…ήτο φερωνύμως κατάλληλον διά ν’ ανακουφίζει τας λύπας, τους καημούς και τα βάσανα του κόσμου τούτου». Και στο διήγημα τα «Τραγούδια του Θεού» αναφέρει: «…ήτο ωραίον ρετσινάτο, όλον άρωμα καὶ πτήσις και αφρός…». Και ο Ανδρέας Καρκαβίτσας στο έργο του ο «Ζητιάνος» γράφει πως το κρασί «είναι το παρήγορο ποτό, των πόνων το βάλσαμο, το μακάριο λίκνισμα της ψυχής του φτωχού…»
Η γη της Λήμνου «ευάμπελος» και ο οίνος «ηδύποτος»
Το κρασί είναι το δώρο του θεού Διόνυσου στον άνθρωπο, ενός θεού ευάμπελου, γενναιόδωρου και λυσιμέριμνου. Η Λήμνος, εκτός από νησί του Ηφαίστου, είναι και νησί του αμπελιού και του τρύγου, δηλαδή και νησί του Διονύσου. Σύμφωνα με τον μύθο ο Θόας, βασιλιάς της Λήμνου και πατέρας της Υψιπύλης, ήταν γιος του θεού Διονύσου και της Αριάδνης. Οι κάτοικοι της Λήμνου έμαθαν από τον βασιλιά τους τον Θόαντα το αμπέλι και την τέχνη του τρύγου όπως διαβάζουμε στο βιβλίο «Το χρονικό της Λήμνου-Μύθος-Ιστορία-Κληρονομιά» του Λημνιού καθηγητή Αρχαιολογίας στο ΕΚΠΑ Δημήτρη Πλάντζου.
Σημαντικές πληροφορίες για την καλλιέργεια του αμπελιού και την παραγωγή κρασιού στη Λήμνο βρίσκουμε σε αρχαία κείμενα όπως στην Ιλιάδα του Ομήρου Η στ. 465-475 μτφρ. Ν. Καζαντζάκη-Ι.Θ. Κακριδή:
«…ο γήλιος έπεσε και τέλεψαν οι Αργίτες τη δουλειά τους¨
και στα καλύβια βόδια εσφάζανε, και πήραν και δειπνούσαν
κι είχαν κρασί απ’ τη Λήµνο, που’φεραν πολλά καράβια εκείθε,
σταλμένα απ’ το γιο του Ιάσονα στους Αχαιούς, τον Εύνηο
που ‘ χε γεννήσει στον Ιάσονα το βασιλιά η Υψιπύλη.
Στους γιους του Ατρέα, τον Αγαμέμνονα και το Μενέλαο, χώρια
είχε σταλμένα ο γιος του Ιάσονα κρασί, λαγήνια χίλια.
Εκείθε οι Αργίτες οι μακρόμαλλοι ψώνιζαν το κρασί τους,
κι έδινε ποιος χαλκό, ποιος σίδερο στραφταλιστό, ποιος πάλε
με βόδια ζωντανά του τ’ άλλαζε, ποιος με βοδιώ τομάρια,
ποιος και με σκλάβους, κι έτσι εχαίρουνταν πλούσιο τραπέζι πάντα.»
Άλλη μια αναφορά με έμμεσο τρόπο στο βασιλιά της Λήμνου, τον Εύνηο, στην οινοπαραγωγική Λήμνο και το ανταλλακτικό εμπόριο γίνεται στην Ιλιάδα, στην προτελευταία ραψωδία του συγκεκριμένου Έπους. Για το θέμα αυτό διαβάζουμε από το βιβλίο του καθηγητή Δημήτρη Πλάντζου:
«…ένας πολύτιμος αργυρός κρατήρας, φτιαγμένος από επιδέξιους Φοίνικες μαστόρους στη Σιδώνα, έφτασε- μας διηγείται ο Όμηρος – μέχρι το ακρογιάλι της Λήμνου διασχίζοντας τον ηεροειδέα πόντον, το μαυρισμένο πέλαγος δηλαδή, δώρο στον βασιλιά Θόαντα. Ο εγγονός του, ο Ιησονίδης Εύνηος, τον έδωσε στον Αχιλλέα ως αντάλλαγμα για έναν γιο του Πριάμου, τον Λυκάονα, που είχε πιάσει αιχμάλωτο και τον έφερε στη Λήμνο να τον πουλήσει. Αυτόν τον κρατήρα τώρα αθλοθετεί ο Αχιλλεύς ως έπαθλο στα νεκρικά αγωνίσματα που οργανώνει για την ταφή του συντρόφου του, του Πάτροκλου. Είχε άραγε κερδίσει ο Θόας τον αργυρό κρατήρα απ’ τη Φοινίκη προσφέροντας στους περιπλανώμενους εμπόρους λημνιό κρασί;»
Ακολουθεί το σχετικό απόσπασμα από την Ιλιάδα:
«Βραβεία καινούρια για το τρέξιμο τότε ο Αχιλλέας πιθώνει,
καλόφτιαστο κροντήρι ολάργυρο, που εχώραε λίτρες έξι,
κι άλλο, στη γης ακέρια αν έψαχνες, τη χάρη του δεν είχε.
Μαστόροι ξακουστοί το δούλεψαν με τέχνη, απ’ τη Σιδώνα,
και Φοίνικες το φέραν σκίζοντας το ανταριασμένο κύμα,
κι ως στο λιμάνι αράξαν φτάνοντας, στο Θόαντα, χαρίσαν.
Κι ήταν αυτό που ο γαύρος Πάτροκλος είχε απ’ τον Εύνηο πάρει
για του Λυκάονα το ξαγόρασμα, του γιου του Πρίαμου, τότε.
Τώρα ο Αχιλλέας βραβείο στου ακράνη του το απίθωνε το ξόδι,
για να το πάρει ο πιο αλαφρόποδος απ’ όλους στον αγώνα.»
«Ιλιάδα ραψ. Ψ στ. 740-749 μτφρ. Ν. Καζαντζάκη-Ι.Θ.Κακριδή
Επομένως στα μυθικά χρόνια του Ομήρου, σύμφωνα με τον καθηγητή Δημήτρη Πλάντζο «οι Λημνιοί είχαν κατακτήσει την τέχνη του αμπελιού και του τρύγου αλλά και της οινοπαραγωγής».
Τη «Λημνίαν άμπελον» την βρίσκουμε να την τραγουδάει ο χορός των γεωργών της Αττικής, το 421 π.Χ., στην «Ειρήνη» του Αριστοφάνη, όταν γιορτάζει την ετοιμασία των γάμων του Τρυγαίoυ, Αθηναίου πολίτη που το όνομά του έχει άμεση σχέση με τον τρύγο, με την Οπώρα:
«Τον καιρό που ο τζίτζικας το γλυκό του λέει σκοπό,
η χαρά μου να τηρώ τα λημνιά μου κλήματα,
για να δω αν ωρίμασαν, — πρώιμο το σταφύλι αυτό—
και να βλέπω τους ορνιούς, που όλο και φουσκώνουνε,
ώσπου ωριμάζουν για καλά¨ τότε τρώω και δε χορταίνω
κι όλο λέω και τραγουδάω «αχ καλοκαιράκι μου»
«Ειρήνη» στ. 1159-1170, μτφρ. Θρ. Σταύρου
Αξίζει να αναφέρουμε, σύμφωνα με τον Δημήτρη Πλάντζο, πως ακόμη και σε χάλκινα νομίσματα της Ηφαιστίας των προχριστιανικών και των ρωμαϊκών χρόνων εικονίζονται ο Θεός Διόνυσος αλλά και το σταφύλι, στοιχείο που δείχνει τον σπουδαίο ρόλο που έπαιζε το αμπέλι και το κρασί στην οικονομία του νησιού.
Επίσης σ’ ένα κείμενο του Αθήναιου με τον τίτλο «Δειπνοσοφισταί» (3ος μ.Χ. αιώνας), γίνεται αναφορά στη Θράκη και στα νησιά της, μεταξύ αυτών βέβαια και στη Λήμνο, ως «ηδύοινος», δηλαδή περιοχή που βγάζει γλυκόπιοτο κρασί. Το κείμενο έχει ως εξής:
«…επιεικώς δε η Θράκη εθαυμάζετο ως ηδύοινος, και συνόλως τα από πλησίον αυτής χωρία¨ νήες δε εκ Λήμνοιο παρέστασαν οίνον άγουσαι»
«Δειπνοσοφισταί» 1.55
«Η Λημνία σταφυλή», όπως μας πληροφορεί στο βιβλίο του ο καθηγητής Δ. Πλάντζος, «αναφέρεται από τον Πολυδεύκη, έναν Έλληνα λεξικογράφο του 2ουαι. μ.Χ., ως μια από τις χαρακτηριστικότερες ποικιλίες σταφυλιού του αρχαίου κόσμου- με ονομασία προέλευσης όπως θα λέγαμε σήμερα (Ονομαστικόν 6.82)».
Αυτή η από αιώνων σπουδαία αμπελοκαλλιέργεια και οινοπαραγωγή του νησιού μας συνεχίζεται μέχρι σήμερα με την παραγωγή εξαιρετικών κρασιών -ερυθρών και λευκών- , γλυκών και ξηρών. Στο βιβλίο του καθηγητή Δ. Πλάντζου διαβάζουμε: «στην ποιότητα των λημνιών κρασιών συμβάλλει το ηφαιστειογενές έδαφος του νησιού που είναι φτωχό σε ασβέστιο και πλούσιο σε μεταλλικά στοιχεία όπως το κάλιο, καθώς και οι κλιματολογικές συνθήκες που επικρατούν: η Λήμνος είναι προικισμένη με σχετικά υψηλή μέση μηνιαία ηλιοφάνεια, που ευνοεί την ωρίμανση του καρπού, χαμηλό ποσοστό ετήσιας βροχόπτωσης, αλλά με ικανοποιητικά θερινά επίπεδα ώστε να προστατεύεται η ανάπτυξη των κλημάτων, σε συνδυασμό με τους σχετικά υψηλούς δείκτες υγρασίας στο νησί. Σύσταση του εδάφους και κλίμα συντελούν στην αύξηση της περιεκτικότητας των λημνιών σταφυλιών σε σάκχαρα, γεγονός που επιτρέπει την παραγωγή οίνων υψηλής ποιότητας.»
«Κυρά των Αμπελιών με πόσον αίμα πότισες τα φυλλοκάρδια του αμπελιού να δώσει το βαθύ κρασί του δισκοπότηρου…»
«Η Κυρά των Αμπελιών»
Γιάννης Ρίτσος
Δέσποινα Παπαδοπούλου 31 Αυγούστου 2024
Ακολουθήστε το